En kritik soru teşviklerin ne zaman duracağı

Son Güncelleme: Salı, 28 Eylül 2010 15:00 yüksel önder tarafından yazıldı. Pazartesi, 01 Şubat 2010 17:49

( 2 Votes )

ABD'nin Federal Reserve (Fed) yetkilileri, yüksek riskli ipoteğe dayalı menkul kıymet alımlarını, 2010'da 1.25 trilyon dolar ile sınırlandırmalı mı, sınırlandırmamalı mı? sorusuna yanıt arıyorlar.

Bu soru öyle kolay yanıt bulabilecek türden bir soru değildir. Bir görüşe göre zayıf ekonomi, dünyanın başına tekrar bela olacak ölçüsüz ve balon tarzı büyümeleri önleyecek ve sistemin uzun dönemli istikrarının sigortası olacaktır. Bu tehlikeden korunmak da ancak kurtarma planları kapsamındaki desteklerin sınırlandırılmasıyla mümkün olacaktır.

Diğer görüşe göre ise kurtarma planları çerçevesinde herhangi bir durdurma kararı, erken bir uygulama olabilir. Kurtarma kararı, kurtarma evresinden çıkış zamanı tarih boyunca krizlerden çıkışta kritik kararlar olmuşlardır. Bakın 1929 krizine, bakın Japonya'nın bankacılık krizine; aynı izleri görürsünüz. 1929-1933 büyük buhran döneminde, kamu desteği konusunda kararsız kalındı. Uygulanan yöntemlerin bankacılık sistemi sorunlarını artırıp, artırmadığı ölçülmedi. Benzer bir örnek de Japonya'nın 1999'dan beri içinden çıkamadığı durgunluk sürecinde yaşanıyor. Burada ise uygulanan Keynesyen destekler, tam başarılı olmaya başladığı sırada geri çekildi. Ekonomideki oyuncular, kararlılık ve derinlik sağlanamadığını görünce güvensizliklerini sürdürdüler. Japonya'dan öğrendiklerimiz; resesyon, sistemik etkide yaşadığımız resesyondan çıkış, "verirsen doyur" deyimiyle özdeş bir girişime gereksinim duyuyor olabilir.

Görünmez el çelişkisi

Karma ekonomilerde sistematik riski, kamu üstlenir. Kamu, konjonktürün aşırı büyüyen fazında piyasalarda ve ekonomilerde görünmemelidir. Krize girip de küresel ekonomi enkaza döndüğünde, görünmez eli hemen uzanmalı ve kurtarmalıdır. İşte bu yaklaşım, kapitalist sistemin sık sık krizler yaşamasını körüklüyor. Kurtarmaları genel anlamda ikiye ayırmak şöyledir: 1) Dev firmaları riske teşvik eder ve etik standarlardan uzaklaştırır. 2) Güvenlik duygusu yerleştikçe yozlaşmalar ve ahlaki rizikolar artar. Öyleki, bir tarafta batamayacak kadar büyük bankalar kurtarılır, öbür tarafta küçüklerin iflasına izin verilir. 3) Burokrasi artar. 4) Siyaset, şirketlerin yoğun etkisi altında şekillenir.

ABDS&LS (Mevduat ve Kredi Kurumları) krizi döneminde GSYIH'nın yüzde 13'ü büyüklüğünde bir harcama gerçekleştirilmişti. Bu kurtarma büyüklüğü, 2009 GSYİH verileriyle yaklaşık 2 trilyon dolara karşılık geliyor. Yani, TARP ile yüksek riskli ipoteğe dayalı menkul kıymet ürünlerinin piyasadan alımları ile henüz 2 trilyon dolar geçilmemiştir. Ne kadar riskli olursa olsun, kurtarmalar için S&Ls krizi gibi sadece ABD ile sınırlı kalmış, ne küreselleşmiş, ne de sistemikleşmiş bir kriz düzeyi henüz aşılmış değildir.

Yöneticiler risk almadı

Bankacılık sektöründeki yüksek ücretler, kamuoyuna altın paraşüt, asil-vekil çelişkisi gibi sorunlar olarak yansımıştı. Yüksek maaş ve ikramiye gerçeği; ABD hükümetini harekete geçirmiş ve çarpık gelişmedeki asimetrik risk algısını ve vergi mükellefinin üzerindeki yükü bankacılarla paylaşmaya yönelik uygulamayı başlatmıştı. Hedge fonların yöneticileri, yönetmekte oldukları sermayenin yüzde 2'si kadar sabit olarak ve yıllık kârlarının da yüzde 20'si kadar prim alabilmektedir. Bu ölçüde gelir motivasyonu ile doldurulmuş çalışanın, işler ters gittiğindeki kaybı ise bu kazanşların yanında pek küçük kalıyordu.

Hedge fon yöneticileri, son krizin tanımladığı en sofistike profesyonel yatırımcılardı. Bunlar, küresel sistemik krizinin tetikleyici balonlardan birisi olan, yüksek riskli ipoteğe dayalı finansman ürünlerinden kendilerine almamıştı.

Sonuç olarak kamu, üstlendiği riskin gereği olarak, gerekli gördüğü vergileri de gündeme alabilmelidir. Bu çerçevede merkez bankalarının sorumlulukları, sadece fiyat istikrarıyla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda finansal istikrarı da içermeliydi. Çünkü kriz derin ve yaygındı. İstihdamdaki yapısal dönüşümün izleri uzunca bir süre silinemeyecektir. Krizin olgunlaşma evresi ve yangının başladığı süreç, büyük bunalımın birebir kopyasıdı. Gölge bankacılık operasyonlarının yarattığı belirsizlik, banka dışı sektörlerde öyle bir korku salmıştı ki, binlerce firma faaliyetlerini lağvedilip nakide dönüldü. Kural şuydu: Belirsizlik uzun soluklu, güvensizlik derinlere işlemiş ve durgunluk kalıcıysa, nakit kraldır. Sıradan krizlerden farklı olarak, istihdamın yapısı bozulmuştu. Krizden çıkış için kamuya da önemli işler düşüyor. Böylece, bırakın aşırı risk iştahını önlemeyi, istihdamı artırıcı teşvikler için kullanılmak üzere; kendine fon yaratacak, kriz vergisi desteğine çok ihtiyacı olacaktır.